Wędrujący las

Proces jest obserwowany we wszystkich górskich pasmach. Jednak w Gorcach jest wyraźniejszy niż w Tatrach lub na Babiej Górze.

Zjawisko przesuwania się zasięgu pięter roślinności naukowcy w Gorcach obserwują do blisko 30 lat. Monitoring gatunków lasotwórczych jest prowadzony na podstawie ponad czterech setek powierzchni badawczych. Każde z takich poletek ma powierzchnię 5 arów. Cała sieć tych powierzchni badawczych pokrywa równomiernie cały obszar Gorczańskiego Parku Narodowego.

- Od 1992 roku, średnio co 5 lat skrupulatnie inwentaryzujemy te powierzchnie badawcze. Dane obrazują dynamikę zmian z ostatnich ponad trzech dekad - zaznacza Paweł Czarnota, szef Pracowni Naukowej GPN. Dodaje przy tym, że obraz lasu na przestrzeni tych ponad 30 lat zmienił się diametralnie. Najbardziej wyraziste są zmiany stref klimatyczno-roślinnych. Meteorolodzy określili, że zniknęła w Gorcach strefa klimatu chłodnego, która obejmowała najwyższe partie gór.

- Teraz mamy tu tylko piętro umiarkowanie chłodne. Średnia temperatura roczna w ciągu ostatnich 60 lat podniosła się w całych Karpatach o kilka stopni. Efekt: strefa dolnego regla podeszła o kilkadziesiąt metrów do góry. Zwiększył się udział buka i jodły w drzewostanie. Te gatunki są znacznie lepiej przystosowane do ciepłego klimatu. Jodła jest w tej chwili na terenie Parku najbardziej dynamicznie rozwijającym się gatunkiem lasotwórczym - podkreśla naukowiec. - Z buczyn dolnoreglowych w szybkim tempie wycofuje się świerk. Jego udział w skali całego Parku oscylował w granicach 40 procent na początku lat dziewięćdziesiątych. Teraz spadł poniżej 20 procent - dodaje. - Z danych uzyskanych z monitoringu wynika, że zasięg jodły przesunął się do góry o ok. 80 metrów. Zmiana zasięgu występowania buka jest nieco mniej spektakularna, ale i ten gatunek wkracza w szybkim tempie na siedliska położone o kilkadziesiąt metrów wyżej niż na początku naszych systematycznych obserwacji. Liczne młode podrosty bukowe, opanowujące dawną strefę przejściową między reglami wskazują na kolejną nieodległą transformację w gorczańskich lasach, w której to właśnie ten gatunek będzie odgrywał największą rolę lasotwórczą. Gatunkiem ustępującym jest świerk; można wręcz mówić o pewnym klimatycznym zagrożeniu dla tego gatunku. Modele matematyczne mówią, że przy takiej dynamice zmian klimatycznych, głównie wynikających z niedoborów wody gruntowej i wzrastających temperatur, do końca wieku świerczyny się nam mogą mówiąc wprost „wysypać". Towarzysząca tym zmianom intensywność niekorzystnych dla tego gatunku zjawisk wyraźnie się nasiliła w ostatnich latach. Występują huraganowe wiatry niszczące całe drzewostany. To z kolei mobilizuje szkodliwe owady, które rozwijają się gradacyjnie. Szczególnie chodzi tu o masowe pojawianie się kornika drukarza - wyjaśnia przedstawiciel GPN.

Naukowcy są ostrożni w wyciąganiem jednoznacznych wniosków, tłumaczą, że przyroda to bardzo złożony mechanizm. Na każdy proces ma wpływ wiele czynników. Jednak fakt, że to ocieplenie klimatu odpowiada za zmiany zasięgu pięter roślinnych - dyskusji nie podlega. 

- Trudno polemizować z liczbami. Zmiany klimatyczne zachodzą, a ponadto w ostatnich latach mocno przyspieszyły. Nawet jeśli trafi się rok chłodniejszy i ktoś się zapyta: gdzie to ocieplenie? - to my dysponujemy danymi z kilkudziesięciu lat. A one są jednoznaczne - podsumowuje Paweł Czarnota. Sięga po bardziej spektakularne dowody na ocieplenie klimatu, jak choćby pojawienie się na Podhalu tropikalnego grzyba z antypodów, który świetnie sobie radzi w górskich warunkach. Chodzi o okratka australijskiego, zwanego również „palcami diabła".

*

Nieco bardziej złożone są przyczyny zmian zasięgu stref roślinnych na Babiej Górze. Tomasz Pasierbek, dyrektor Babiogórskiego Parku Narodowego, zwraca uwagę na specyficzne warunki panujące w najwyższym masywie polskich Beskidów. W wyższych położeniach występowanie roślinności determinują warunki glebowe i wodne.

- W górnych piętrach gleba jest bardzo mocno szkieletowa (kamienista). To utrudnia pojawienie się tam nowych gatunków, a jednocześnie powoduje, że tempo zmian zasięgu poszczególnych pięter jest wolniejsze - zaznacza. Jednocześnie potwierdza, że mimo tego spowolnienia, skutki zmian klimatycznych są dostrzegalne także na Babiej Górze. - Obserwujemy pojawianie się drzew w dolnych partiach piętra kosodrzewiny, sama kosówka również intensywnie zarasta otwarte przestrzenie w swoim zasięgu. Oczywiście to zjawisko może być uwarunkowane także innymi niż ocieplenie czynnikami, jak choćby zaprzestanie wypasu. Niemniej jednak prawdopodobieństwo, że chodzi również o zmiany klimatyczne jest tak wysokie, że niemal graniczy z pewnością. Należy się spodziewać, że obraz Babiej Góry się zmieni, jeśli te procesy się nie odwrócą - konkluduje.

Szef BgPN zwraca uwagę na może jeszcze bardziej spektakularne zmiany w zwyczajach zwierząt. Na Babiej Górze pojawiają się sporadycznie (głównie na przelotach) gatunki ptaków, których obserwacje w tej szerokości geograficznej należą do rzadkości, jak choćby kojarzony z cieplejszym klimatem sęp płowy. Są też gatunki, które zanikają, jak choćby płochacz halny, który w ostatnich latach stał się gatunkiem niezmiernie rzadkim i którego gniazdowania na Babiej Górze już się nie stwierdza.

- Oczywiście te zjawiska możemy przypisywać choćby wzmożonemu ruchowi turystycznemu, ale również dobrze mogą mieć one związek ze zmianami klimatu. - Przyroda rządzi się bardzo złożonymi zasadami. Tu nic nie jest jednoznaczne - podsumowuje.

*

Tatrzański Park Narodowy poświęcił przesuwaniu się zasięgu pięter roślinności wiele naukowych publikacji. Powstała nawet opisująca zjawisko praca doktorska. Wyniki badań prowadzonych w dwóch tatrzańskich dolinach: Mięguszowieckiej i Rybiego Potoku potwierdzają, że górna granica lasu przesunęła się wyraźnie w górę (10 metrów w pierwszej lokalizacji, 15 metrów - w drugiej). Mechanizmy, które wywołały to zjawisko, są jeszcze bardziej złożone, jednak główną przyczyną pozostaje globalne ocieplenie.

- Największe zwiększenie powierzchni zalesionej w obu dolinach wynika przede wszystkim z dezaktywacji torów lawinowych. Zmniejszenie aktywności lawinowej jest bezpośrednim skutkiem ocieplania się klimatu i spadku ilości śniegu w okresie zimowym - skonkludowali autorzy pracy.

mk