Mija 81 lat od jednej najtrudniejszych akcji w historii TOPR. Gdy Niemcy byli o krok

Na temat tej legendarnej akcji z czasów II wojny światowej napisano bardzo wiele. Trudno dziś odtworzyć jej dokładny przebieg, jedno jest jednak pewne – nazwa „akcja na Zwierówce” jest nieco myląca. Ratownicy TOPR nie szli bowiem na Zwierówkę, lecz na stoki pobliskiej Brestowej, dokładnie do Salatyńskiego Żlebu.

Apoloniusz Rajwa, opowiadając o akcji w Mediatece na dworcu PKP w Zakopanem, nakreślił historyczne tło tamtych wydarzeń. Partyzanci ukrywali się w Tatrach po upadku słowackiego powstania, które zakończyło się klęską pod koniec października 1944 roku. W walkach uczestniczyło około 60 tysięcy słowackich i radzieckich partyzantów. Część z nich po upadku powstania schroniła się w Niżnych Tatrach i Tatrach Zachodnich. Tam również dochodziło do potyczek z Niemcami.

W jednej z nich, w Dolinie Zuberskiej, brał udział Polak – 16-letni wówczas Stanisław Majewski. Przeżył wojnę, a jego życzeniem było, aby po śmierci pochowano go w Dolinie Łatanej w Tatrach, gdzie spoczywają szczątki 31 partyzantów. Jego wola została spełniona – pochowano go na tamtejszym cmentarzyku w listopadzie 2001 roku.

Partyzanci, którzy przeżyli, nadal ukrywali się w Tatrach Zachodnich. Brak żywności oraz trudne, zimowe warunki sprawiały jednak, że ich stan systematycznie się pogarszał. Wśród nich byli ranni, zwłaszcza z urazami nóg, co uniemożliwiało marsz przez góry. Z tego powodu na stokach Brestowej utworzono prowizoryczny szpitalik. Miał funkcjonować najwyżej 10 dni. Po tym czasie partyzanci planowali przedrzeć się przez Tatry do Liptowskiego Gródka. Zostali jednak znacznie dłużej.

Opiekę nad rannymi sprawowały dwie sanitariuszki oraz studenci medycyny. Stan poszkodowanych stale się pogarszał. Nie powiodły się próby zdobycia żywności. Zdrowi partyzanci próbowali dotrzeć do Zuberca po jedzenie, lecz wszyscy zostali zastrzeleni przez Niemców podczas przechodzenia w pobliżu posterunku na Zwierówce. Ci, którzy pozostali w górach, żywili się tym, co udało się zdobyć – przez dłuższy czas jedynym źródłem pożywienia był zabity koń.

W szpitaliku przeprowadzono również amputację dwóch palców. Jedynym środkiem znieczulającym był preparat sporządzony na bazie 100 ml spirytusu. Warunki i stan rannych stały się tak dramatyczne, że student medycyny Juraj Bernat postanowił przedrzeć się przez góry do Zakopanego, z którego Niemcy zdążyli się już wycofać. Była to misja niemal niewykonalna.

Bernat brnął w dwumetrowych zaspach, omijał niemiecki posterunek, szedł potokami, by nie zostawiać śladów. Ostatecznie dotarł do Doliny Chochołowskiej. W jednym z szałasów stacjonowali radzieccy partyzanci, którzy przetransportowali go do Zakopanego.

W Zakopanem akcję ratunkową zorganizował taternik Zbigniew Korosadowicz. W czasie II wojny światowej, pod patronatem niemieckich władz, kierował on górską służbą ratowniczą Tatra Bergwacht.

– Dlaczego się na to zdecydował? W czasie wojny nie można było w Tatrach się wspinać. Prawdopodobnie Korosadowicz wykorzystał funkcję dowódcy Bergwachtu jako pretekst do działalności w górach. Po wojnie popadł jednak w niełaskę. Mimo że był kierownikiem akcji na Zwierówce, został całkowicie pominięty w filmie Andrzeja Munka „Błękitny Krzyż”, poświęconym tym wydarzeniom. W pewnym sensie akcja ta stała się aktem jego rehabilitacji – tłumaczył Apoloniusz Rajwa.

Korosadowicz organizował wyprawę, ściągając ratowników z domów. Ostatecznie, oprócz niego, zgłosiło się trzynastu ochotników. W księgach ratunkowych TOPR zachował się wpis kierownika akcji:

„Nazajutrz, tj. w dn. 11 I 1945 r., o godz. 5. Pogotowie stawiło się we wskazanym miejscu w składzie: kierownik, Marusarz Stanisław, Wawrytko Jakub, Wawrytko Wojciech, Wawrytko Stanisław, Orlewicz Marian, Faden Józef, Szeligiewicz Marian, Byrcyn Stanisław, Ceberniak Jan, Majerczyk Stanisław, Gąsienica Tomkowy Jan, Zarycki Szymon i Gąsienica Władysław. Razem 14 ludzi. Wraz z lekarzem partyzanckim Jurajem Bernatem, który miał służyć za przewodnika, udaliśmy się sankami do Doliny Chochołowskiej.”

Ratownicy ruszyli na grań na nartach. W pewnym momencie musieli je jednak zostawić i dalej przedzierać się pieszo. Po drodze jeden z ratowników opadł z sił i trzeba było go pozostawić – zabrano go w drodze powrotnej.

Zapasy żywności były skromne. Każdy otrzymał pół bochenka chleba, a Korosadowicz prosił, by zabrać z domu dodatkowe jedzenie. Akcja trwała od godziny 6 rano do północy. Najtrudniejsze było pokonanie Długiego Upłazu, gdzie zaspy sięgały dwóch metrów. Ratownicy niemal przekroczyli granice wytrzymałości, lecz zdołali przetransportować rannych partyzantów. Przeszli w niewielkiej odległości od niemieckiego posterunku na Zwierówce. Apoloniusz Rajwa przypuszcza, że Niemcy mogli uznać, iż obok przechodzi większy oddział partyzancki, i nie zdecydowali się na starcie.

Uratowano trzech Rosjan oraz jednego Słowaka – Jana Repiscaka. Razem z nimi do Zakopanego dotarły dwie sanitariuszki oraz Juraj Bernat. Była to ostatnia chwila na ratunek – dzień później Niemcy wkroczyli do szpitalika i spalili go.

Po wojnie wydarzenia te upamiętniał szałas w Dolinie Chochołowskiej, w którym stacjonowali partyzanci. Utworzono tam izbę pamięci, w której znajdowała się m.in. broń – pepesze. Z czasem wnętrze zostało rozkradzione. Słowacy upamiętnili te wydarzenia po swojej stronie granicy.

W naszym stuleciu zaczęto organizować spotkania ratowników na Grzesiu. Uczestnicy schodzą naprzemiennie na stronę słowacką i polską, aby pamięć o tym niezwykłym wyczynie nie zginęła.